Türkiye’de sosyal güvenlik sistemi, 2008 yılında yapılan köklü bir reformla değişti. Bu değişiklik, devlet memurlarını yasalar önünde resmen ikiye böldü. 30 Eylül 2008 tarihine kadar memuriyet hayatına başlayanlar 5434 sayılı kanuna tabi ‘eski memur’ statüsünde yer alırken, 1 Ekim 2008 sonrasında göreve adım atanlar 5510 sayılı kanuna göre ‘yeni memur’ olarak sisteme kaydedildi. Çalışma hayatı boyunca hissedilmeyen bu statü farkı, emekli aylığı hesaplama dönemi geldiğinde devasa bir gelir uçurumuna dönüşüyor.

Eski memurların emekli maaşları hesaplanırken derece, kademe, ek gösterge ve makam tazminatı gibi kamusal güvenceler masaya yatırılıyor. Ancak 2008 sonrası işe giren yeni memurlar için sistem, tamamen SSK mantığıyla çalışıyor ve ‘prime esas kazanç’ üzerinden hesaplama yapılıyor.

SGK uzmanı Özgür Erdursun’a göre sorunun kaynağı tam olarak burada baş gösteriyor: Kamu çalışanlarının aylık gelirini oluşturan ek ödemeler, ilave ücretler ve çeşitli tazminatlar SGK matrahına dahil edilmiyor. Bu durum, memurun çalışırken aldığı net maaş yüksek olsa bile, devlete bildirilen brüt ücretinin kağıt üzerinde çok düşük kalmasına yol açıyor.

Kamuda birinci derece üçüncü kademeye kadar yükselmiş bir psikolog üzerinden yapılan hesaplama, durumun vehametini gözler önüne seriyor. Bugün 75 bin lira net maaşla görev yapan ve memuriyete 2010 yılında başlayan bir kamu görevlisinin, mevcut sistemde hesaplanan emekli aylığı sadece 20 bin lira seviyesinde kalıyor. Bu çalışan 10 ya da 15 yıl daha sistemde kalsa, yaş sınırını tamamlasa bile sonuç değişmiyor. Çünkü net maaşı 75 bin lira olmasına rağmen, SGK’ya bildirilen prime esas kazancı 42 bin 839 lirada kalıyor.

Aynı gelir seviyesine sahip bir çalışan özel sektörde olsaydı, brüt maaşı 105 bin lira civarında bildirileceği için emekli maaşı 50 bin liraya yaklaşabilecekti. Geçmişte popüler olan ‘Kapağı devlete at, emekliliğin garanti olsun’ anlayışı, yerini yüksek primle özel sektörde kalmanın daha avantajlı olduğu bir döneme bıraktı.

Özgür Erdursun, şu ifadeleri kullandı: 

‘Belki bugün bunun çok farkında değiller.

Çünkü çalışırken maaşlar arasın­da ciddi bir fark görünmüyor.

Ama emeklilik günü geldiğinde gerçek tablo ortaya çıkacak.

Aynı kurumda çalışan iki me­mur…

Aynı maaşı alan iki kamu çalışa­nı…

Sadece işe giriş tarihleri farklı olduğu için emeklilikte çok farklı şartlarla karşılaşacak.

Birisinin emekli aylığı ve hakları daha güçlü olacak…

Diğeri ise daha düşük emekli ay­lığı ve sınırlı haklarla emeklilik ya­şayacak.’

2008 sonrası memur olanları bekleyen bir diğer büyük tehlike ise ikramiye kaybı. Kamuda 15 yıl görev yapmış bir memurun ortalama 650 bin liralık ikramiye hakkı bulunuyor. Ancak bu kişi memuriyetten ayrıldıktan sonra, eksik günlerini tamamlamak adına sadece 1 gün bile 4A (SSK) veya 4B (Bağ-Kur) kapsamında çalışırsa, yılların emeği olan yüz binlerce liralık emekli ikramiyesi hakkını tamamen kaybedebiliyor. Dahası, bu çalışanların Emekli Sandığı kapsamında dışarıdan isteğe bağlı iştirakçi primi ödeme hakları da bulunmuyor.

SGK uzmanı Özgür Erdursun, ‘Bu kişi devlet memurluğundan ayrıldıktan sonra bir gün bile 4A SSK’lı ya da Bağ-Kur’lu çalışırsa, ileride bu ikramiyeyi alma hak­kını da kaybedebiliyor. Yani yıllarca devlete hizmet edi­yorsunuz…

Ama sonrasında kısa süreli özel sektör çalışması nedeniyle yüz bin­lerce liralık ikramiye hakkınız ya­nabiliyor’ dedi.

Bugün çalışırken fark edilmeyen, ancak emeklilik günü geldiğinde yüz binlerce kamu çalışanının canını yakacak olan bu yasal düzenleme, aynı odada aynı işi yapan memurlar arasında gelecekte derin bir refah makası açacak.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Vedat Işıkhan’ın daha önce duyurduğu takvim doğrultusunda, yaklaşık 17,7 milyon emeklinin hesaplarına paralar yatırılmaya başlandı. 17 Mayıs itibarıyla başlayan bu yoğun ödeme süreci, hak sahiplerinin tahsis numaralarına göre kademeli olarak 22 Mayıs’a kadar kesintisiz devam edecek.

Süreçte en büyük paya sahip olan SSK emeklileri, paralarını normal maaş alma günlerine göre farklı tarihlerde çekebilecek. Maaş günleri ayın 17’si ile 22’si arasına denk gelen SSK’lılar, hem aylıklarını hem de bayram ikramiyelerini her zamanki günlerinde hesaplarında görecekler. Buna karşın, normal şartlarda maaşlarını 23 veya 24 Mayıs’ta alan kişilere 21 Mayıs günü, 25 veya 26 Mayıs’ta alanlara ise 22 Mayıs günü toplu ödeme gerçekleştirilecek.

Bağ-Kur kapsamında olan esnaf ve çiftçi emeklileri için de benzer bir kademeli geçiş planı uygulanıyor. Normal aylık ödeme dönemi ayın 25’i ve 26’sı olan Bağ-Kur’lular, ikramiyelerine 21 Mayıs tarihinde kavuşacak. Cüzdanlarını rahatlatacak bu ödemeyi ayın 27’si ve 28’inde bekleyen hak sahiplerinin hesaplarına ise paraları 22 Mayıs günü aktarılmış olacak.

Bayram desteğinden yalnızca standart emekliler değil, çok geniş bir kitle yararlanıyor. Sosyal Güvenlik Kurumu’ndan yaşlılık, malullük ya da vazife malullüğü aylığı alanların yanı sıra dul ve yetim maaşı bağlanan hak sahipleri ile sürekli iş göremezlik geliri elde edenler de bu ödemeden faydalanıyor. Ayrıca şehit yakınları, gaziler, muharip gaziler, güvenlik korucuları, ülkeyi gururlandıran şampiyon sporcular ve terör mağduru sivil vatandaşlar ile onların yasal varisleri de bayram öncesi bu nakdi destekten tam olarak yararlanabilecek.

Merkez Bankası, 2026-2027 ve 2028 yıllarına dair enflasyon tahminlerini güncelledi. 2026 yılına ilişkin yıl sonu enflasyon hedefi yüzde 26’ya yükselince emeklinin maaş zam hesabı da baştan aşağı değişti.

Yılın ilk 4 ayında enflasyonun yüzde 14,64 olarak gerçekleşmesi ve yıllık bazda yüzde 32,37’ye ulaşması, temmuz ve önümüzdeki ocak ayında yapılacak zam oranları için kritik bir dönemeç oluşturdu. Peki, Merkez Bankasının yeni tahminleri ve piyasa beklentileri doğrultusunda memur ve emekli maaşları ne kadar olacak? Habertürk’ten Ahmet Kıvanç’ın haberine göre işte masadaki tüm ihtimaller.

Piyasa temsilcilerinin katılımıyla yapılan beklenti anketine göre, mayıs ayında tüketici enflasyonunun yüzde 1,82, haziranda yüzde 1,52 ve yıl sonunda yüzde 27,53 olması öngörülüyor. Bu tahminlerin gerçekleşmesi durumunda, temmuz ayında SSK ve Bağ-Kur emeklilerinin aylıklarına yüzde 18,5 oranında zam yansıyacak. Gelecek yılın ocak ayında ise bu oran yüzde 7,6 olacak. Memur ve emekli memur maaşları ise temmuzda yüzde 14,2, ocak ayında ise yüzde 5,6 artış gösterecek.

Merkez Bankasının resmi raporunda 2026 yılı enflasyon hedefi yüzde 16’dan yüzde 24’e, 2027 hedefi ise yüzde 9’dan yüzde 15’e çıkarıldı. Eğer yıl sonu için belirlenen yüzde 24’lük bu hedefe odaklanılır ve aylık enflasyon ortalama yüzde 1,19 seviyesinde tutulursa zam oranları biraz daha gerileyecek. Bu doğrultuda SSK ve Bağ-Kur emeklileri temmuzda yüzde 17,4, ocak ayında yüzde 7,3 zam alacak. Memur ve memur emeklilerinin maaş artışı ise temmuzda yüzde 13,2, ocak ayında ise yüzde 5,3 seviyesinde kalacak.

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre, 2022-2025 yılları arasındaki son dört yıllık dönemin haritası çıkarıldığında, yılın geri kalan 8 ayında enflasyonun geçmiş yılların ortalamasına paralel seyretmesi ihtimali de masada. Geçmiş yıllardaki dönemsel hareketler baz alındığında, 6 aylık enflasyonun yüzde 19,2’yi, yıl sonu enflasyonunun ise yüzde 38’i bulması bekleniyor. Bu senaryonun gerçekleşmesi halinde, temmuz ayında SSK ve Bağ-Kur emeklilerine yüzde 19,2, ocak ayında ise yüzde 15,8 zam yapılacak. Memurlar ise temmuzda yüzde 14,9, önümüzdeki yılın ocak ayında yüzde 13,6 zam alacak.

2024 yılının ocak ayından bu yana her altı ayda bir artırılan en düşük emekli aylığı, son olarak memur maaş zam oranı referans alınarak 20 bin TL seviyesine eşitlenmişti. Temmuz döneminde de gelenekselleşen bu uygulamanın devam etmesi ve zammın son 6 aylık enflasyon oranına göre yapılması bekleniyor.

Yapılan hesaplamalara göre en düşük emekli aylığı;

• Piyasa beklenti anketine göre: 23.700 TL,

• Merkez Bankası resmi hedefine göre: 23.360 TL,

• Son 4 yılın ortalamasına göre: 23.840 TL seviyesine yükselecek.

Bugün henüz emekli olmamış milyonlarca çalışan, e-Devlet üzerinden erişilebilen “4A/4B Emekli Aylık Bilgisi Hesaplama” ekranına girdiğinde büyük bir hayal kırıklığı yaşıyor. 

Yıllarca prim ödeyen, hatta yüksek kazanç üzerinden sisteme katkı sunan sigortalılar, karşılarında beklediklerinin çok altında rakamlar görüyor. Bu durum, düşük maaş sorununun sadece bugünün emeklilerini değil, geleceğin emeklilerini de etkiliyor. SGK uzmanı Özgür Erdursun’a göre Mevcut sistemdeki en çarpıcı detay ise gelir seviyesi ile emekli aylığı arasındaki bağın kopmuş olması. Erdursun, e-Devlet’te yer alan hesaplamaya dair şunları dedi:

‘Bugün henüz emek­li olmamış milyonlarca çalışan da sistem üzerinden gelecekte alacağı emekli aylığını hesap­ladığında oldukça düşük ra­kamlarla karşılaşıyor.

Özellikle e-Devlet üzerinden yapılan hesaplamalar bunu net biçimde ortaya koyuyor.

4A kapsamında çalı­şan SSK’lılar ‘4A Emek­li Aylık Bilgisi Hesaplama’, BAĞ-KUR sigortalıları ise ‘4B Emekli Aylık Bilgisi He­saplama’ ekranından bugün itibarıyla bağlanabilecek emekli aylıklarını görebili­yor.

Sisteme giren çalışanla­rın önemli bir bölümü, yıllar­ca prim ödemelerine rağmen beklediklerinden çok daha düşük emekli aylıklarıyla kar­şılaşıyor.’

Asgari ücretin iki-üç katı maaş alan bir çalışanın sistemde görünen müstakbel aylığı çoğu zaman 20 bin TL bandında kalıyor. sgari ücretin 5-6 katı üzerinde brüt kazancı olan üst düzey çalışanlar bile 25 bin ile 30 bin TL arasındaki rakamlara mahkûm görünüyor. BAĞ-KUR cephesinde ise kendi primini cebinden ödeyen esnaf ve sanatkâr için durum çok daha iç karartıcı seviyelerde seyrediyor.

Düşük emekli maaşlarının kökenine inildiğinde, oklar 3 Mart 2023’teki EYT yasasını değil, 1 Ekim 2008 tarihinde yapılan sistemsel değişikliği gösteriyor. EYT düzenlemesi hiç yapılmasaydı dahi, 2008 sonrası değişen ‘aylık bağlama oranları’ ve ‘güncelleme katsayıları’ nedeniyle maaşlar zaten erimeye devam edecekti. Bu sistemle birlikte büyümeden emekliye verilen payın azalması, ödenen primlerin maaşa yansıma gücünü zayıflattı.

Bu yapısal kriz sadece işçi ve esnafı vurmuyor. 2008 sonrası göreve başlayan devlet memurları da gelecekte benzer bir tabloyla karşı karşıya kalacak. Kamu çalışanları, aktif çalışma dönemindeki gelirleri ile emeklilik dönemindeki maaşları arasında oluşacak devasa uçurumu şimdiden endişeyle takip ediyor.

Özgür Erdursun, sözlerini şöyle noktaladı:

‘Dolayısıyla mesele yalnızca bugün emekli olmuş kişilerin düşük aylık alması değil. Asıl dikkat çekici olan nokta, he­nüz emekli olmamış çalışanla­rın da sistemde düşük emekli aylıklarıyla karşı karşıya olma­sıdır. Bu nedenle ’emekli sayısı arttı, EYT’liler emekli oldu, bu yüzden maaşlar düştü’ yakla­şımı mevcut sorunu tam olarak açıklamıyor.

Çünkü sorun yalnızca emek­li sayısının artması olsaydı, bugün çalışan ve henüz emek­li olmamış kişilerin sistemde yüksek emekli aylıkları görme­si gerekirdi. Oysa mevcut tablo bunun tam tersini gösteriyor. Sistem bugün yalnızca mev­cut emeklilere değil, gelecekte emekli olacak milyonlarca çalı­şana da düşük emekli aylığı he­saplıyor.

EYT düzenlemesi sosyal gü­venlik sistemi üzerinde ek ma­liyet oluşturmuş olabilir. An­cak düşük emekli aylıklarının temel nedeni olarak yalnızca EYT’yi göstermek, sistemin ya­pısal sorunlarını göz ardı et­mek anlamına gelir. Çünkü bu­gün ortaya çıkan tablo, emek­li aylığı hesaplama sisteminin kendisinin düşük aylık üretme­ye başladığını açık şekilde orta­ya koyuyor.

Türkiye’de sosyal güvenlik sisteminin yeniden ele alınma­sı gerekiyor. Özellikle çalışan­ların ödedikleri prim ile ala­cakları emekli aylığı arasında­ki bağın güçlendirilmesi büyük önem taşıyor. Aksi halde uzun yıllar çalışan, yüksek prim öde­yen milyonlarca kişi emeklilik döneminde ciddi gelir kaybı ya­şamaya devam edecek.’