Kişisel Verileri Koruma Kurulu, Resmi Gazete’de yayımladığı ilke kararıyla mesai saatlerinin hesaplanması için kullanılan parmak izi okutma, yüz veya göz taraması gibi biyometrik sistemlerin yasalara aykırı olduğunu ilan etti. Bu tarihi kararla birlikte, işverenlerin personelin giriş çıkışlarını kontrol etmek adına onların en hassas kişisel verilerini toplamalarının önü tamamen kesilmiş oldu.

Kurulun aldığı bu kararın temelinde, biyometrik verilerin değiştirilemez ve son derece hassas bir yapıya sahip olması yatıyor. Elbette patronların ve şirket yönetimlerinin, çalışanlarının mesai sürelerini takip etmek gibi yasal bir hakkı ve sorumluluğu bulunuyor. Ancak KVKK, bu meşru hakkın kullanılmasının, insanların parmak izi veya yüz hatları gibi geri dönüşü olmayan biyolojik bilgilerinin kaydedilmesini haklı çıkarmayacağının altını çizdi. İş kanunlarında mesai takibinin mutlaka bu tarz ileri teknolojik ve kişiye özel verilerle yapılmasını emreden hiçbir kural bulunmuyor. Hal böyle olunca, bu verilerin toplanması hukukun gereklilik ve ölçülülük ilkelerine doğrudan ters düşüyor.

Gündeme gelen en çarpıcı ve çalışan tarafını koruyan detaylardan biri de işçi ile işveren arasındaki güç dengesizliği oldu. Birçok işletmede personelden bu sistemlere dahil olmaları için ıslak imza veya onay alınıyor. Fakat kurul, bu ilişkinin doğası gereği söz konusu onayın gerçekten özgür bir iradeyle verilip verilmediğine şüpheyle yaklaşıyor. Çalışanların, sırf işini kaybetme, göze batma veya iş yerinde olumsuz bir muameleyle karşılaşma korkusuyla parmak izi veya yüz taraması vermeye mecbur hissetmesi, alınan ‘açık rızanın’ hukuki geçerliliğini ortadan kaldırıyor.

Alınan bu kararın ardından gözler, şirketlerin bundan sonra hangi sistemleri kullanacağına çevrildi. Kurul, iş yerlerine personelin özlük haklarına daha saygılı olan çok sayıda alternatif yol sundu. Buna göre mesai takibi için artık kişilerin bedensel verileri yerine; şifreli geçiş sistemleri, klasik imza föyleri, manyetik personel giriş kartları veya doğrudan bir güvenlik görevlisinin gözetiminde tutulan kayıtlar kullanılabilecek. Şirket yönetimlerinin, ellerinde bu kadar risksiz ve kişisel haklara saygılı yöntemler varken biyometrik veri toplamakta ısrarcı olmaları artık kabul edilmeyecek. Tüm işverenlerin bu yeni düzene uygun teknik altyapıyı acilen kurması gerektiği hatırlatılırken, hukuka aykırı veri işlemeye devam eden işletmeleri ciddi yaptırımların beklediği mesajı verildi.

Sosyal güvenlik mevzuatına göre yıpranma payı, bedenen ve ruhen normalden çok daha fazla efor sarf edilen mesleklerde uygulanıyor. Sistem, kapsama giren sigortalılara iki temel kulvarda büyük avantaj sağlıyor. Birinci avantaj, çalışılan her yıl için sigortalının prim gün sayısına ilave günler eklenmesi olurken; ikinci ve en önemli avantaj ise kazanılan bu ek sürelerin belirli oranlarda emeklilik yaş haddinden düşürülerek kişinin daha erken yaşta emekli olabilmesi sağlanıyor.

Meslek gruplarına göre değişkenlik gösteren ek prim günlerinde çarpıcı örnekler bulunuyor. Örneğin, sağlık personeline fiili hizmet süresi zammı kapsamında her 360 günlük çalışma karşılığında 60 gün ilave süre veriliyor. Bu sayede bir sağlık çalışanı, bir yıl görev yaptığında sisteme 360 gün değil, 420 prim günüyle kaydediliyor. Benzer şekilde, demir-çelik fabrikalarında çalışan işçilere her 360 gün için 90 gün, yer altında çalışan maden işçilerine ise tam 180 gün ek prim günü sağlanıyor. Böylece yer altındaki maden işçisinin 1 yıllık çalışması, prim ödemesi yönünden 1.5 yıl olarak hesaba katılıyor.

Mesleğin risk ve ağırlık derecesine göre her 360 günlük (1 yıl) çalışma karşılığında verilen ek süreler şöyle:

• Yer Altı Maden İşçileri+ 180 Gün 540 Gün (1,5 Yıl)

• Demir-Çelik İşçileri+ 90 Gün 450 Gün (1 yıl 3 ay)

• Sağlık Çalışanları+ 60 Gün 420 Gün

• Basın Mensupları+ 90 Gün 450 Gün

• İtfaiyeciler+ 60/90 Gün Değişken

Erken emekli olan meslekler

Madenciler ve Yeraltı İşçileri: Yılda 180 gün (en yüksek oran).

Güvenlik Güçleri: Polisler, askerler, MİT personeli ve cezaevi infaz koruma memurları (Yılda 90 gün).

Sağlık Çalışanları: Doktorlar, hemşireler, ebeler, hasta bakıcılar ve röntgen teknisyenleri (Yılda 60 gün).

Basın Mensupları: Basın kartı sahibi gazeteciler, muhabirler ve basın çalışanları (Yılda 90 gün).

Ağır Sanayi İşçileri: Demir-çelik, döküm, alüminyum, cam, çimento fabrikaları ile asit ve cıva üretimi yapanlar (Yılda 60-90 gün).

Diğer Meslekler: İtfaiyeciler, sahil güvenlik personeli ve radyoaktif işlerde çalışanlar.

Yıpranma payının sağladığı en büyük kazanım olan emeklilik yaşının düşürülmesinde meslek gruplarına göre farklı yasal kurallar uygulanıyor. Mevzuata göre en avantajlı kesimi yer altı maden işçileri oluşturuyor. Yer altında çalışanların kazandığı yıpranma günlerinin tamamı, herhangi bir üst sınır uygulanmaksızın doğrudan emeklilik yaşından indiriliyor. Örneğin, yer altında 15 yıl boyunca fiilen çalışan bir maden işçisi, kazandığı 2.700 günlük yıpranma payı sayesinde hem 8.100 prim gününe ulaşıyor hem de emeklilik yaşını tam 7.5 yıl öne çekebiliyor.

Sağlık çalışanları, gazeteciler ve itfaiyeciler için ise farklı bir hesaplama modeli devrede bulunuyor. Bu meslek gruplarında çalışanların kazandıkları ek prim günlerinin tamamı değil, yalnızca yarısı emeklilik yaşından düşülüyor ve bu indirimde 3 yıllık bir üst sınır uygulanıyor. Dolayısıyla bir basın mensubu 10 yıl çalıştığında 900 gün fazladan prim kazanırken, emeklilik yaşından 450 gün indirim alabiliyor. Yaş indiriminden faydalanabilmek için madencilerin en az 5 yıl; sağlıkçı, gazeteci ve itfaiyecilerin ise en az 10 yıl boyunca bu mesleklerde aktif olarak çalışmış olması şartı aranıyor.

Yıpranma hakkından yararlanabilmek konusunda en çok karıştırılan noktaların başında fiilen çalışma şartı geliyor. Mevzuat uyarınca, personelin unvanından ziyade işi tehlikeli ve riskli alanda fiilen yapıp yapmadığına bakılıyor. Büyük bir demir-çelik fabrikasının yüksek ısılı üretim bandında çalışan bir işçi yıpranma payından sonuna kadar yararlanırken, aynı fabrikanın idari binasında ya da muhasebe servisinde masa başında görev yapan personel bu haktan faydalanamıyor.

Aynı şekilde, yıllık izin, ücretsiz izin ya da resmi tatil süreleri de (madenciler hariç) yıpranma bildirimine dahil edilmiyor. Haftada 6 gün çalışılan bir iş yerinde SGK’ya 26 günlük yıpranmalı bildirim yapılırken, hafta tatili olan 4 gün hesaplamadan çıkarılıyor. Maden işçileri haricindeki meslek grupları için yıpranma ile eklenecek toplam gün sayısında 5 yıllık bir üst sınır bulunduğundan, erken emeklilik planı yapan tüm çalışanların e-Devlet üzerinden SGK dökümlerini ve meslek kodlarını düzenli olarak kontrol etmesi büyük önem taşıyor.

Bugün henüz emekli olmamış milyonlarca çalışan, e-Devlet üzerinden erişilebilen “4A/4B Emekli Aylık Bilgisi Hesaplama” ekranına girdiğinde büyük bir hayal kırıklığı yaşıyor. 

Yıllarca prim ödeyen, hatta yüksek kazanç üzerinden sisteme katkı sunan sigortalılar, karşılarında beklediklerinin çok altında rakamlar görüyor. Bu durum, düşük maaş sorununun sadece bugünün emeklilerini değil, geleceğin emeklilerini de etkiliyor. SGK uzmanı Özgür Erdursun’a göre Mevcut sistemdeki en çarpıcı detay ise gelir seviyesi ile emekli aylığı arasındaki bağın kopmuş olması. Erdursun, e-Devlet’te yer alan hesaplamaya dair şunları dedi:

‘Bugün henüz emek­li olmamış milyonlarca çalışan da sistem üzerinden gelecekte alacağı emekli aylığını hesap­ladığında oldukça düşük ra­kamlarla karşılaşıyor.

Özellikle e-Devlet üzerinden yapılan hesaplamalar bunu net biçimde ortaya koyuyor.

4A kapsamında çalı­şan SSK’lılar ‘4A Emek­li Aylık Bilgisi Hesaplama’, BAĞ-KUR sigortalıları ise ‘4B Emekli Aylık Bilgisi He­saplama’ ekranından bugün itibarıyla bağlanabilecek emekli aylıklarını görebili­yor.

Sisteme giren çalışanla­rın önemli bir bölümü, yıllar­ca prim ödemelerine rağmen beklediklerinden çok daha düşük emekli aylıklarıyla kar­şılaşıyor.’

Asgari ücretin iki-üç katı maaş alan bir çalışanın sistemde görünen müstakbel aylığı çoğu zaman 20 bin TL bandında kalıyor. sgari ücretin 5-6 katı üzerinde brüt kazancı olan üst düzey çalışanlar bile 25 bin ile 30 bin TL arasındaki rakamlara mahkûm görünüyor. BAĞ-KUR cephesinde ise kendi primini cebinden ödeyen esnaf ve sanatkâr için durum çok daha iç karartıcı seviyelerde seyrediyor.

Düşük emekli maaşlarının kökenine inildiğinde, oklar 3 Mart 2023’teki EYT yasasını değil, 1 Ekim 2008 tarihinde yapılan sistemsel değişikliği gösteriyor. EYT düzenlemesi hiç yapılmasaydı dahi, 2008 sonrası değişen ‘aylık bağlama oranları’ ve ‘güncelleme katsayıları’ nedeniyle maaşlar zaten erimeye devam edecekti. Bu sistemle birlikte büyümeden emekliye verilen payın azalması, ödenen primlerin maaşa yansıma gücünü zayıflattı.

Bu yapısal kriz sadece işçi ve esnafı vurmuyor. 2008 sonrası göreve başlayan devlet memurları da gelecekte benzer bir tabloyla karşı karşıya kalacak. Kamu çalışanları, aktif çalışma dönemindeki gelirleri ile emeklilik dönemindeki maaşları arasında oluşacak devasa uçurumu şimdiden endişeyle takip ediyor.

Özgür Erdursun, sözlerini şöyle noktaladı:

‘Dolayısıyla mesele yalnızca bugün emekli olmuş kişilerin düşük aylık alması değil. Asıl dikkat çekici olan nokta, he­nüz emekli olmamış çalışanla­rın da sistemde düşük emekli aylıklarıyla karşı karşıya olma­sıdır. Bu nedenle ’emekli sayısı arttı, EYT’liler emekli oldu, bu yüzden maaşlar düştü’ yakla­şımı mevcut sorunu tam olarak açıklamıyor.

Çünkü sorun yalnızca emek­li sayısının artması olsaydı, bugün çalışan ve henüz emek­li olmamış kişilerin sistemde yüksek emekli aylıkları görme­si gerekirdi. Oysa mevcut tablo bunun tam tersini gösteriyor. Sistem bugün yalnızca mev­cut emeklilere değil, gelecekte emekli olacak milyonlarca çalı­şana da düşük emekli aylığı he­saplıyor.

EYT düzenlemesi sosyal gü­venlik sistemi üzerinde ek ma­liyet oluşturmuş olabilir. An­cak düşük emekli aylıklarının temel nedeni olarak yalnızca EYT’yi göstermek, sistemin ya­pısal sorunlarını göz ardı et­mek anlamına gelir. Çünkü bu­gün ortaya çıkan tablo, emek­li aylığı hesaplama sisteminin kendisinin düşük aylık üretme­ye başladığını açık şekilde orta­ya koyuyor.

Türkiye’de sosyal güvenlik sisteminin yeniden ele alınma­sı gerekiyor. Özellikle çalışan­ların ödedikleri prim ile ala­cakları emekli aylığı arasında­ki bağın güçlendirilmesi büyük önem taşıyor. Aksi halde uzun yıllar çalışan, yüksek prim öde­yen milyonlarca kişi emeklilik döneminde ciddi gelir kaybı ya­şamaya devam edecek.’